|
حكمت 1
روش برخورد با فتنه ها
قَالَ عليه السلام: كُنْ فِى الْفِتْنَةِ كَابْنِ اللَّبُونِ لَا
ظَهْرٌ فَيُرْكَبَ وَ لَا ضَرْعٌ فَيُحْلَبَ.
درود خدا بر او ، فرمود: در فتنه ها چونان شتر دو ساله باش، نه
پشتى دارد كه سوارى دهد و نه پستانى تا او را بدوشند.
حكمت 2
شناخت ضد ارزش ها
وَ قَالَ عليه السلام: أَزْرَى بِنَفْسِهِ مَنِ اسْتَشْعَرَ
الطَّمَعَ وَ رَضِيَ بِالذُّلِّ مَنْ كَشَفَ عَنْ ضُرِّهِ وَ
هَانَتْ عَلَيْهِ نَفْسُهُ مَنْ أَمَّرَ عَلَيْهَا لِسَانَهُ .
و
درود خدا بر او، فرمود : آن كه جان را با طمع ورزى بپوشاند خود را
پُست كرده ، و آن كه راز سختى هاى خود را آشكار سازد خود را خوار
كرده ، و آن كه زبان را بر خود حاكم كند خود را بى ارزش كرده است.
حكمت 3
شناخت ضد ارزش ها
وَ قَالَ عليه السلام:
الْبُخْلُ عَارٌ وَ الْجُبْنُ مَنْقَصَةٌ وَ
الْفَقْرُ يُخْرِسُ الْفَطِنَ عَنْ حُجَّتِهِ وَ الْمُقِلُّ
غَرِيبٌ فِى بَلْدَتِهِ .
و
درود خدا بر او ، فرمود : بْخل ننگ و ترس نقصان است . و تهيدستى
مرد زيرك را در برهان كُند مى سازد و انسان تهيدست در شهر خويش نيز
بيگانه است.
حكمت 4
ارزش هاى اخلاقى و ضد ارزش ها
وَ قَالَ عليه السلام:
الْعَجْزُ آفَةٌ وَ الصَّبْرُ شَجَاعَةٌ وَ
الزُّهْدُ ثَرْوَةٌ وَ الْوَرَعُ جُنَّةٌ وَ نِعْمَ الْقَرِينُ
الرِّضَى .
و
درود خدا بر او ، فرمود : ناتوانى ، آفت و شكيبايى ، شجاعت و زُهد
، ثروت و پرهيزكارى ، سپرِ نگه دارنده است : و چه همنشين خوبى است
راضى بودن و خرسندى .
حكمت 5
شناخت ارزش هاى اخلاقى
وَ قَالَ عليه السلام:
الْعِلْمُ وِرَاثَةٌ كَرِيمَةٌ وَ الْآدَابُ
حُلَلٌ مُجَدَّدَةٌ وَ الْفِكْرُ مِرْآةٌ صَافِيَةٌ .
و
درود خدا بر او ، فرمود : دانش، ميراثى گرانبها ، و آداب ، زيورهاى
هميشه تازه ، و انديشه ، آيينه اى شفاف است.
حكمت 6
ارزش هاى رازدارى و خوشرويي
وَ قَالَ عليه السلام:
صَدْرُ الْعَاقِلِ صُنْدُوقُ سِرِّهِ وَ
الْبَشَاشَةُ حِبَالَةُ الْمَوَدَّةِ وَ الِاحْتِمَالُ قَبْرُ
الْعُيُوبِ وَ رُوِيَ أَنَّهُ قَالَ فِى الْعِبَارَةِ عَنْ هَذَا
الْمَعْنَى أَيْضاً الْمَسْأَلَةُ خِبَاءُ الْعُيُوبِ وَ مَنْ
رَضِيَ عَنْ نَفْسِهِ كَثُرَ السَّاخِطُ عَلَيْهِ .
و
درود خدا بر او ، فرمود : سينه خردمند صندوق راز اوست و خوشرويى
وسيله دوست يابى ، و شكيبايى ، گورستان پوشاننده عيب هاست . و يا
فرمود : پرسش كردن وسيله پوشاندن عيب هاست ، و انسان از خود راضى ،
دشمنان او فراوانند.
حكمت 7
ايثار اقتصادى و آخرت گرايي
وَ قَالَ عليه السلام:
وَ الصَّدَقَةُ دَوَاءٌ مُنْجِحٌ وَ
أَعْمَالُ الْعِبَادِ فِى عَاجِلِهِمْ نُصْبُ أَعْيُنِهِمْ فِى
آجَالِهِمْ .
و
درود خدا بر او ، فرمود : صدقه دادن دارويى ثمر بخش است ، و كردار
بندگان در دنيا ، فردا در پيش روى آنان جلوه گر است.
حكمت 8
شگفتى هاى تن آدمي
وَ قَالَ عليه السلام:
اعْجَبُوا لِهَذَا الْإِنْسَانِ يَنْظُرُ
بِشَحْمٍ وَ يَتَكَلَّمُ بِلَحْمٍ وَ يَسْمَعُ بِعَظْمٍ وَ
يَتَنَفَّسُ مِنْ خَرْمٍ
و
درود خدا بر او ، فرمود : از ويژگى هاى انسان در شگفتى مانيد ، كه
: با پاره اى " پى " مى نگرد ، و با " گوشت " سخن مى گويد . و با "
استخوان " مى شنود ، و از " شكافى " نَفس مى كشد!!
حكمت 9
شناخت ره آورد اقبال و ادبار دنيا
وَ قَالَ عليه السلام:
إِذَا أَقْبَلَتِ الدُّنْيَا عَلَى أَحَدٍ
أَعَارَتْهُ مَحَاسِنَ غَيْرِهِ وَ إِذَا أَدْبَرَتْ عَنْهُ
سَلَبَتْهُ مَحَاسِنَ نَفْسِهِ .
و
درود خدا بر او ، فرمود : چون دنيا به كسى روى آورد ، نيكى هاى
ديگران را به او عاريت دهد ، و چون از او روى برگرداند خوبى هاى او
را نيز بربايند.
حكمت 10
روش زندگى با مردم
وَ قَالَ عليه السلام: خَالِطُوا النَّاسَ مُخَالَطَةً إِنْ
مِتُّمْ مَعَهَا بَكَوْا عَلَيْكُمْ وَ إِنْ عِشْتُمْ حَنُّوا
إِلَيْكُمْ .
و
درود خدا بر او ، فرمود : با مردم آن گونه معاشرت كنيد ، كه اگر
مْرديد بر شما اشك ريزند، و اگر زنده مانديد ، با اشتياق سوى شما
آيند.
حكمت 11
روش برخورد با دشمن
وَ قَالَ عليه السلام:إِذَا قَدَرْتَ عَلَى عَدُوِّكَ فَاجْعَلِ
الْعَفْوَ عَنْهُ شُكْراً لِلْقُدْرَةِ عَلَيْهِ .
و
درود خدا بر او ، فرمود : اگر بر دشمنت دست يافتى ، بخشيدن او را
شكرانه پيروزى قرار ده.
حكمت 12
آيين دوست يابي
وَ قَالَ عليه السلام: أَعْجَزُ النَّاسِ مَنْ عَجَزَ عَنِ
اكْتِسَابِ الْإِخْوَانِ وَ أَعْجَزُ مِنْهُ مَنْ ضَيَّعَ مَنْ
ظَفِرَ بِهِ مِنْهُمْ .
و
درود خدا بر او ، فرمود : ناتوان ترين مردم كسى است كه در دوست
يابى ناتوان است ، و از او ناتوان تر آن كه دوستان خود را از دست
بدهد.
حكمت 13
روش استفاده از نعمت ها
وَ قَالَ عليه السلام: إِذَا وَصَلَتْ إِلَيْكُمْ أَطْرَافُ
النِّعَمِ فَلَا تُنَفِّرُوا أَقْصَاهَا بِقِلَّةِ الشُّكْرِ .
و
درود خدا بر او ، فرمود : چون نشانه هاى نعمت پروردگار آشكار شد،
با ناسپاسى نعمت ها را از خود دور نسازيد.
حكمت 14
روش برخورد با خويشاوندان
وَ قَالَ عليه السلام: مَنْ ضَيَّعَهُ الْأَقْرَبُ أُتِيحَ لَهُ
الْأَبْعَدُ .
و
درود خدا بر او ، فرمود : كسى را كه نزديكانش واگذارند ، بيگانه او
را پذيرا مى گردد.
حكمت 15
روش برخورد با فريب خوردگان
وَ قَالَ عليه السلام: مَا كُلُّ مَفْتُونٍ يُعَاتَبُ .
و
درود خدا بر او ، فرمود : هر فريب خورده اى را نمى شود سرزنش كرد.
حكمت 16
شناخت جايگاه جبر و اختيار
وَ
قَالَ عليه السلام: تَذِلُّ الْأُمُورُ لِلْمَقَادِيرِ حَتَّى
يَكُونَ الْحَتْفُ فِى التَّدْبِيرِ .
و
درود خدا بر او ، فرمود : كارها چنان در سيطره تقدير است كه چاره
انديشى به مرگ مى انجامد.
حكمت 17
ضرورت رنگ كردن موها
وَ سُئِلَ عليه السلام: عَنْ قَوْلِ الرَّسُولِ ص غَيِّرُوا
الشَّيْبَ وَ لَا تَشَبَّهُوا بِالْيَهُودِ فَقَالَ
عليه
السلام
إِنَّمَا قَالَ
صلی
الله عليه و آله
ذَلِكَ وَ الدِّينُ قُلٌّ فَأَمَّا الْآنَ وَ قَدِ اتَّسَعَ
نِطَاقُهُ وَ ضَرَبَ بِجِرَانِهِ فَامْرُؤٌ وَ مَا اخْتَارَ
.
و
درود خدا بر او ، فرمود : (از امام پرسيدند كه رسول خدا (ص) فرمود
: موها را رنگ كنيد و خود را شبيه يهود نسازيد يعنى چه ؟ فرمود)
پيامبر (ص) اين سخن را در روزگارى فرمود كه پيروان اسلام اندك
بودند، اما امروز كه اسلام گسترش يافته ، و نظام اسلامى استوار شده
، هر كس آن چه را دوست دارد انجام دهد.
حكمت 18
ره آورد شوم فرار از جنگ
وَ قَالَ عليه السلام: فِى الَّذِينَ اعْتَزَلُوا الْقِتَالَ
مَعَهُ خَذَلُوا الْحَقَّ وَ لَمْ يَنْصُرُوا الْبَاطِلَ .
و
درود خدا بر او ، فرمود : (درباره آنان كه از جنگ كناره گرفتند) حق
را خوار كرده ، باطل را نيز يارى نكردند.
حكمت 19
ره آورد شوم هوا پرستى
وَ قَالَ عليه السلام: مَنْ جَرَى فِى عِنَان أَمَلِهِ عَثَرَ
بِأَجَلِهِ .
و
درود خدا بر او ، فرمود : آن كس كه در پى آرزوى خويش تازد ، مرگ او
را از پاى در آورد.
حكمت 20
روش برخورد با جوانمردان
وَ قَالَ عليه السلام: أَقِيلُوا ذَوِى الْمُرُوءَاتِ
عَثَرَاتِهِمْ فَمَا يَعْثُرُ مِنْهُمْ عَاثِرٌ إِلَّا وَ يَدُ
اللَّهِ بِيَدِهِ يَرْفَعُهُ .
و
درود خدا بر او ، فرمود : از لغزش جوانمردان در گذيريد، زيرا
جوانمردى نمى لغزد جز آن كه دست خدا او را بلند مرتبه مى سازد.
حكمت 21
ارزش ها و ضد ارزش ها
وَ قَالَ عليه السلام: قُرِنَتِ الْهَيْبَةُ بِالْخَيْبَةِ وَ
الْحَيَاءُ بِالْحِرْمَانِ وَ الْفُرْصَةُ تَمُرُّ مَرَّ
السَّحَابِ فَانْتَهِزُوا فُرَصَ الْخَيْرِ .
و
درود خدا بر او ، فرمود: ترس با نا اميدى ، و شرم با محروميت همراه
است ، و فرصت ها چون ابرها مى گذرند ، پس فرصت هاى نيك را غنيمت
شماريد.
حكمت 22
روش گرفتن حق
وَ قَالَ عليه السلام: لَنَا حَقٌّ فَإِنْ أُعْطِينَاهُ وَ إِلَّا
رَكِبْنَا أَعْجَازَ الْإِبِلِ وَ إِنْ طَالَ السُّرَى .
قال الرضى و هذا
من لطيف الكلام و فصيحه و معناه أنا إن لم نعط حقنا كنا أذلاء و
ذلك أن الرديف يركب عجز البعير كالعبد و الأسير و من يجرى مجراهما.
و
درود خدا بر او ، فرمود : ما را حقّى است اگر به ما داده شود ، و
گرنه بر پشت شتران سوار شويم و براى گرفتن آن برانيم هر چند شب
رُوى به طول انجامد.
حكمت 23
ضرورت عمل گرايى
وَ قَالَ عليه السلام: مَنْ أَبْطَأَ بِهِ عَمَلُهُ لَمْ يُسْرِعْ
بِهِ نَسَبُهُ .
و
درود خدا بر او ، فرمود : كسى كه كردارش او را به جايى نرساند ،
افتخارات خاندانش او را به جايى نخواهد رسانيد.
حكمت 24
روش يارى كردن مردم
وَ قَالَ عليه السلام: مِنْ كَفَّارَاتِ الذُّنُوبِ الْعِظَامِ
إِغَاثَةُ الْمَلْهُوفِ وَ التَّنْفِيسُ عَنِ الْمَكْرُوبِ .
و
درود خدا بر او ، فرمود : از كفّاره گناهان بزرگ ، به فرياد مردم
رسيدن ، و آرام كردن مصيبت ديدگان است.
حكمت 25
ترس از خدا در فزونى نعمت ها
وَ قَالَ عليه السلام: يَا ابْنَ آدَمَ إِذَا رَأَيْتَ رَبَّكَ
سُبْحَانَهُ يُتَابِعُ عَلَيْكَ نِعَمَهُ وَ أَنْتَ تَعْصِيهِ
فَاحْذَرْهُ .
و
درود خدا بر او ، فرمود : اى فرزند آدم ! زمانى كه خدا را مى بينى
كه انواع نعمت ها را به تو مى رساند تو در حالى كه معصيت كارى ،
بترس.
حكمت 26
رفتار شناسى
وَ قَالَ عليه السلام: مَا أَضْمَرَ أَحَدٌ شَيْئاً إِلَّا ظَهَرَ
فِى فَلَتَاتِ لِسَانِهِ وَ صَفَحَاتِ وَجْهِهِ .
و
درود خدا بر او ، فرمود : كسى كه چيزى را در دل پنهان نكرد جز آن
كه در لغزش هاى زبان و رنگ رخسارش ، آشكار خواهد گشت.
حكمت 27
روش درمان دردها
وَ قَالَ عليه السلام: امْشِ بِدَائِكَ مَا مَشَى بِكَ .
و
درود خدا بر او ، فرمود : با درد خود بساز ، چندان كه با تو سازگار
است .
حكمت 28
برترين پارسايي
وَ قَالَ عليه السلام: أَفْضَلُ الزُّهْدِ إِخْفَاءُ الزُّهْدِ .
و
درود خدا بر او ، فرمود : برترين زهد ، پنهان داشت زهد است !
حكمت 29
ضرورت ياد مرگ
وَ قَالَ عليه السلام: إِذَا كُنْتَ فِى إِدْبَارٍ وَ الْمَوْتُ
فِى إِقْبَالٍ فَمَا أَسْرَعَ الْمُلْتَقَى .
و
درود خدا بر او ، فرمود : هنگامى كه تو زندگى را پْشت سر مى گذارى
و مرگ به تو روى مى آورد، پس ديدار با مرگ چه زود خواهد بود .
حكمت 30
پرهيز از غفلت زدگى
وَ قَالَ عليه السلام: الْحَذَرَ الْحَذَرَ فَوَاللَّهِ لَقَدْ
سَتَرَ حَتَّى كَأَنَّهُ قَدْ غَفَرَ .
و
درود خدا بر او ، فرمود : هشدار ! هشدار ! به خدا سوگند ، چنان
پرده پوشى كرده كه پندارى تو را بخشيده است !
حكمت 31
معرفت اقسام ايمان
وَ سُئِلَ عليه السلام: عَنِ الْإِيمَانِ فَقَالَ الْإِيمَانُ
عَلَى أَرْبَعِ دَعَائِمَ عَلَى الصَّبْرِ وَ الْيَقِينِ وَ
الْعَدْلِ وَ الْجِهَادِ وَ الصَّبْرُ مِنْهَا عَلَى أَرْبَعِ
شُعَبٍ عَلَى الشَّوْقِ وَ الشَّفَقِ وَ الزُّهْدِ وَ التَّرَقُّبِ
فَمَنِ اشْتَاقَ إِلَى الْجَنَّةِ سَلَا عَنِ الشَّهَوَاتِ وَ مَنْ
أَشْفَقَ مِنَ النَّارِ اجْتَنَبَ الْمُحَرَّمَاتِ وَ مَنْ زَهِدَ
فِى الدُّنْيَا اسْتَهَانَ بِالْمُصِيبَاتِ وَ مَنِ ارْتَقَبَ
الْمَوْتَ سَارَعَ إِلَى الْخَيْرَاتِ.
وَ الْيَقِينُ مِنْهَا عَلَى أَرْبَعِ شُعَبٍ عَلَى تَبْصِرَةِ
الْفِطْنَةِ وَ تَأَوُّلِ الْحِكْمَةِ وَ مَوْعِظَةِ الْعِبْرَةِ
وَ سُنَّةِ الْأَوَّلِينَ فَمَنْ تَبَصَّرَ فِى الْفِطْنَةِ
تَبَيَّنَتْ لَهُ الْحِكْمَةُ وَ مَنْ تَبَيَّنَتْ لَهُ
الْحِكْمَةُ عَرَفَ الْعِبْرَةَ وَ مَنْ عَرَفَ الْعِبْرَةَ
فَكَأَنَّمَا كَانَ فِى الْأَوَّلِينَ.
وَ الْعَدْلُ مِنْهَا عَلَى أَرْبَعِ شُعَبٍ عَلَى غَائِصِ
الْفَهْمِ وَ غَوْرِ الْعِلْمِ وَ زُهْرَةِ الْحُكْمِ وَ رَسَاخَةِ
الْحِلْمِ فَمَنْ فَهِمَ عَلِمَ غَوْرَ الْعِلْمِ وَ مَنْ عَلِمَ
غَوْرَ الْعِلْمِ صَدَرَ عَنْ شَرَائِعِ الْحُكْمِ وَ مَنْ حَلُمَ
لَمْ يُفَرِّطْ فِى أَمْرِهِ وَ عَاشَ فِى النَّاسِ حَمِيداً.
وَ الْجِهَادُ مِنْهَا عَلَى أَرْبَعِ شُعَبٍ عَلَى الْأَمْرِ
بِالْمَعْرُوفِ وَ النَّهْيِ عَنِ الْمُنْكَرِ وَ الصِّدْقِ فِى
الْمَوَاطِنِ وَ شَنَآنِ الْفَاسِقِينَ فَمَنْ أَمَرَ
بِالْمَعْرُوفِ شَدَّ ظُهُورَ الْمُؤْمِنِينَ وَ مَنْ نَهَى عَنِ
الْمُنْكَرِ أَرْغَمَ أُنُوفَ الْكَافِرِينَ وَ مَنْ صَدَقَ فِى
الْمَوَاطِنِ قَضَى مَا عَلَيْهِ وَ مَنْ شَنِئَ الْفَاسِقِينَ وَ
غَضِبَ لِلَّهِ غَضِبَ اللَّهُ لَهُ وَ أَرْضَاهُ يَوْمَ
الْقِيَامَةِ .
وَ الْكُفْرُ عَلَى أَرْبَعِ دَعَائِمَ عَلَى التَّعَمُّقِ وَ
التَّنَازُعِ وَ الزَّيْغِ وَ الشِّقَاقِ فَمَنْ تَعَمَّقَ لَمْ
يُنِبْ إِلَى الْحَقِّ وَ مَنْ كَثُرَ نِزَاعُهُ بِالْجَهْلِ دَامَ
عَمَاهُ عَنِ الْحَقِّ وَ مَنْ زَاغَ سَاءَتْ عِنْدَهُ الْحَسَنَةُ
وَ حَسُنَتْ عِنْدَهُ السَّيِّئَةُ وَ سَكِرَ سُكْرَ الضَّلَالَةِ
وَ مَنْ شَاقَّ وَعُرَتْ عَلَيْهِ طُرُقُهُ وَ أَعْضَلَ عَلَيْهِ
أَمْرُهُ وَ ضَاقَ عَلَيْهِ مَخْرَجُهُ.
وَ الشَّكُّ عَلَى أَرْبَعِ شُعَبٍ عَلَى التَّمَارِى وَ الْهَوْلِ
وَ التَّرَدُّدِ وَ الِاسْتِسْلَامِ،فَمَنْ جَعَلَ الْمِرَاءَ
دَيْدَناً لَمْ يُصْبِحْ لَيْلُهُ وَ مَنْ هَالَهُ مَا بَيْنَ
يَدَيْهِ نَكَصَ عَلَى عَقِبَيْهِ وَ مَنْ تَرَدَّدَ فِى الرَّيْبِ
وَطِئَتْهُ سَنَابِكُ الشَّيَاطِينِ وَ مَنِ اسْتَسْلَمَ
لِهَلَكَةِ الدُّنْيَا وَ الْآخِرَةِ هَلَكَ فِيهِمَا.
قال الرضى و بعد هذا كلام تركنا ذكره خوف الإطالة و الخروج عن
الغرض المقصود فى هذا الكتاب.
شناخت پايه هاى ايمان :
و
درود خدا بر او ، از ايمان پرسيدند، درجواب فرمود :
ايمان بر چهار پايه استوار است : صبر ، يقين ، عدل و جهاد .
وصبر نيز بر چهار پايه قرار دارد . شوق ، هراس ، زهد و انتظار. آن
كس كه اشتياق بهشت دارد ، شهوت هايش كاستى گيرد ، و آن كس كه از
آتش جهنّم مى ترسد ، از حرام دورى مى گزيند ، و آن كس كه در دنيا
زهد مى ورزد ، مصيبت را ساده پندارد ، و آن كس كه مرگ را انتظار مى
كشد در نيكى ها شتاب مى كند .
و
يقين نيز بر چهار پايه استوار است : بينش زيركانه ، دريافت حكيمانة
واقعيت ها ، پند گرفتن از حوادث روزگار ، و پيمودن راه درست
پيشينيان . پس آن كس كه هوشمندانه به واقعيت ها نگريست ، حكمت را
آشكارا بيند ، و آن كه حكمت را آشكارا ديد ، عبرت آموزى را شناسد ،
و آن كه عبرت آموزى شناخت گويا چنان است كه با گذشتگان مى زيسته
است .
و عدل نيز بر چهار پايه بر قرار است : فكرى ژرف انديش ، دانشى
عميق و به حقيقت رسيده ، نيكو داورى كردن و استوار بودن در شكيبايى
. پس كسى كه درست انديشد به ژرفاى دانش رسيد و آن كس كه به حقيقت
دانش رسيد ، از چشمة زلال شريعت نوشيد ، پس كسى كه شكيبا شد در
كارش زياده روى نكرده با نيكنامى در ميان مردم زندگى خواهد كرد .
و
جهاد نيز بر چهار پايه استوار است : امر به معروف ، نهى از منكر ،
راستگويى در هر حال ، و دشمنى با فاسقان . پس هر كس به معروف امر
كرد ، پشتوانه نيرومند مؤمنان است ، و آن كس كه از زشتى ها نهى كرد
، بينى منافقان را به خاك ماليد ، و آن كس كه در ميدان نبرد
صادقانه پايدارى كند حقّى را كه بر گردن او بوده ادا كرده است ، و
كسى كه با فاسقان دشمنى كند و براى خدا خشم گيرد ، خدا هم براى او
خشم آورد ، و روز قيامت او را خشنود سازد .
شناخت اقسام كفر و ترديد :
و
كفر بر چهار ستون پايدار است : كنجكاوى دروغين. ستيزه جويى و جُدُل
، انحراف از حق و دشمنى كردن . پس آن كس كه دنبال توهم و كنجكاوى
دروغين رفت به حق نرسيد . و آن كس كه به ستيزه جويى و نزاع پرداخت
از ديدن حق نابينا شد ، و آن كس كه از راه حق منحرف گرديد ، نيكويى
را زش ، و زشتى را نيكويى پنداشت و سر مست گمراهى ها گشت ، و آن كس
كه دشمنى ورزيد پيمودن راه حق بر او دشوار و كارش سخت ، و نجات او
از مشكلات دشوار است . و شك چهار بخش دارد : جدال در گفتار ،
ترسيدن ، دو دل بودن ، و تسليم حوادث روزگار شدن . پس آن كس كه
جدال و نزاع را عادت خود قرار داد از تاريكى شُبهات بيرون نخواهد
آمد و آن كس كه از هر چيزى ترسيد همواره در حال عقب نشينى است ، و
آن كس كه در ترديد و دودلى باشد زير پاى شيطان كوبيده خواهد شد ، و
آن كس كه تسليم حوادث گردد و به تباهى دنيا و آخرت گردن نهد ، و هر
دو جهان را از كف خواهد داد .(سخن امام طولانى است چون در اين فصل
، حكمت هاى كوتاه را جمع آورى مى كنم از آوردن دنباله سخن خوددارى
كردم ).
حكمت 32
ارزش و والايى انجام دهندة كارهاى خير
وَ قَالَ عليه السلام: فَاعِلُ الْخَيْرِ خَيْرٌ مِنْهُ وَ فَاعِلُ
الشَّرِّ شَرٌّ مِنْهُ .
و
درود خدا بر او ، فرمود : نيكو كار، از كار نيك بهتر و بدكار از
كار بد بدتر است .
حكمت 33
اعتدال در بخشش و حسابرسى
وَ قَالَ عليه السلام: كُنْ سَمْحاً وَ لَا تَكُنْ مُبَذِّراً وَ
كُنْ مُقَدِّراً وَ لَا تَكُنْ مُقَتِّراً .
و
درود خدا بر او ، فرمود : بخشنده باش اما زياده روى نكن ، در زندگى
حسابگر باش اما سخت گير مباش.
حكمت 34
راه بى نيازى
وَ قَالَ عليه السلام: أَشْرَفُ الْغِنَى تَرْكُ الْمُنَى .
و
درود خدا بر او ، فرمود : بهترين بى نيازى ، ترك آرزوهاست.
حكمت 35
ضرورت موقعيت شناسى
وَ قَالَ عليه السلام: مَنْ أَسْرَعَ إِلَى النَّاسِ بِمَا
يَكْرَهُونَ قَالُوا فِيهِ بِمَا لَا يَعْلَمُونَ .
و
درود خدا بر او ، فرمود : كسى در انجام كارى كه مردم خوش ندارند،
شتاب كند ، دربارة او چيزى خواهند گفت كه از آن اطلاعى ندارند.
حكمت 36
آرزوهاى طولانى و بزهكاري
وَ قَالَ عليه السلام: مَنْ أَطَالَ الْأَمَلَ أَسَاءَ الْعَمَلَ .
و
دورد خدا بر او ، فرمود : كسى كه آرزوهايش طولانى است كردارش نيز
ناپسند است .
حكمت 37
ضرورت ترك آداب جاهلي
وَ قَالَ عليه السلام: وَ قَدْ لَقِيَهُ عِنْدَ مَسِيرِهِ إِلَى
الشَّامِ دَهَاقِينُ الْأَنْبَارِ فَتَرَجَّلُوا لَهُ وَ
اشْتَدُّوا بَيْنَ يَدَيْهِ فَقَالَ: مَا هَذَا الَّذِى
صَنَعْتُمُوهُ فَقَالُوا خُلُقٌ مِنَّا نُعَظِّمُ بِهِ
أُمَرَاءَنَا فَقَالَ وَ اللَّهِ مَا يَنْتَفِعُ بِهَذَا
أُمَرَاؤُكُمْ وَ إِنَّكُمْ لَتَشُقُّونَ عَلَى أَنْفُسِكُمْ فِى
دُنْيَاكُمْ وَ تَشْقَوْنَ بِهِ فِى آخِرَتِكُمْ وَ مَا أَخْسَرَ
الْمَشَقَّةَ وَرَاءَهَا الْعِقَابُ وَ أَرْبَحَ الدَّعَةَ مَعَهَا
الْأَمَانُ مِنَ النَّارِ .
و
درود خدا بر او ، فرمود : ( در سر راه صفّين دهقانان شهر انبار تا
امام را ديدند پياده شده و پيشاپيش آن حضرت مى دويدند! فرمود: چرا
چنين مى كنيد؟ گفتند عادتى است كه پادشاهان خود را احترام مى
كرديم، فرمود) به خدا سوگند كه اميران شما از اين كار سودى نبردند،
و شما در دنيا با آن خود را به زحمت مى افكنيد ، و در آخرت دچار
رنج و زحمت مى گرديد، وچه زيانبار است رنجى كه عذاب در پى آن باشد
، و چه سودمند است آسايشى كه با آن ، امان از آتش جهنم باشد.
حكمت 38
ارزش ها و آداب معاشرت با مردم
وَ قَالَ عليه السلام: لِابْنِهِ الْحَسَنِ يَا بُنَيَّ احْفَظْ
عَنِّى أَرْبَعاً وَ أَرْبَعاً لَا يَضُرُّكَ مَا عَمِلْتَ
مَعَهُنَّ إِنَّ أَغْنَى الْغِنَى الْعَقْلُ وَ أَكْبَرَ الْفَقْرِ
الْحُمْقُ وَ أَوْحَشَ الْوَحْشَةِ الْعُجْبُ وَ أَكْرَمَ
الْحَسَبِ حُسْنُ الْخُلُقِ.
يَا بُنَيَّ إِيَّاكَ وَ مُصَادَقَةَ الْأَحْمَقِ فَإِنَّهُ
يُرِيدُ أَنْ يَنْفَعَكَ فَيَضُرَّكَ وَ إِيَّاكَ وَ مُصَادَقَةَ
الْبَخِيلِ فَإِنَّهُ يَقْعُدُ عَنْكَ أَحْوَجَ مَا تَكُونُ
إِلَيْهِ وَ إِيَّاكَ وَ مُصَادَقَةَ الْفَاجِرِ فَإِنَّهُ
يَبِيعُكَ بِالتَّافِهِ وَ إِيَّاكَ وَ مُصَادَقَةَ الْكَذَّابِ
فَإِنَّهُ كَالسَّرَابِ يُقَرِّبُ عَلَيْكَ الْبَعِيدَ وَ
يُبَعِّدُ عَلَيْكَ الْقَرِيبَ .
به فرزندش امام حسن عليه السلام فرمود :
پسرم ! چهار چيز از من يادگير ، و چهار چيز را به خاطر بسپار ، كه
تا به آن ها عمل مى كنى زيان نبيني:
همانا ارزشمند ترين بى نيازى عقل است . و بزرگ ترين فقر بى خردى
است . و ترسناك ترين تنهايى خود پسندى است . و گرامى ترين ارزش
خانوادگى ، اخلاق نيكوست.
پسرم ! از دوستى با احمق بپرهيز ، چرا كه مى خواهد به تو نفعى
رساند اما دچار زيانت مى كند.
و از دوستى با بخيل بپرهيز ، زيرا آنچه را كه سخت به آن نياز دارى
از تو دريغ مى دارد.
و از دوستى با بدكار بپرهيز، كه با اندك بهايى تو را مى فروشد.
و از دوستى با دروغگو بپرهيز كه به سراب ماند: دور را به تو نزديك
، و نزديك را دور مى نماياند.
حكمت 39
جايگاه واجبات و مستحبات
وَ قَالَ عليه السلام: لَا قُرْبَةَ بِالنَّوَافِلِ إِذَا
أَضَرَّتْ بِالْفَرَائِضِ .
و
دورد خدا بر او ، فرمود : عمل مستحب، انسان را به خدا نزديك نمى
گرداند، اگر به واجب زيان رساند.
حكمت 40
راه شناخت عاقل و احمق
وَ قَالَ عليه السلام: لِسَانُ الْعَاقِلِ وَرَاءَ قَلْبِهِ وَ
قَلْبُ الْأَحْمَقِ وَرَاءَ لِسَانِهِ
قال الرضى و هذا من المعانى العجيبة الشريفة و المراد به أن العاقل
لا يطلق لسانه إلا بعد مشاورة الروية و مؤامرة الفكرة و الأحمق
تسبق حذفات لسانه و فلتات كلامه مراجعة فكره و مماخضة رأيه فكأن
لسان العاقل تابع لقلبه و كأن قلب الأحمق تابع للسانه .
و
درود خدا بر او، فرمود : زبان عاقل در پْشت قلب اوست ، و قلب احمق
در پْشت زبانش قرار دارد.
(اين سخنان ارزشمند و شگفتى آور است ، كه عاقل زبانش را بدون مشورت
و فكر و سنجش رها نمى سازد . اما احمق هر چه بر زبانش آيد مى گويد
بدون فكر و دقت ، پس زبان عاقل از قلب او و قلب احمق از زبان او
فرمان مى گيرد).
حكمت 41
راه شناخت عاقل و احمق
و قد روى عنه عليه السلام هذا المعنى بلفظ آخر و هو قوله:
قَلْبُ الْأَحْمَقِ فِى فِيهِ وَ لِسَانُ الْعَاقِلِ فِى قَلْبِهِ،
و
معناهما واحد .
و
درود خدا بر او ، فرمود : قلب احمق در دهان او ، و زبان عاقل در
قلب او قرار دارد .
حكمت 42
بيمارى و پاك شدن گناهان
وَ قَالَ عليه السلام: لِبَعْضِ أَصْحَابِهِ فِى عِلَّةٍ
اعْتَلَّهَا جَعَلَ اللَّهُ مَا كَانَ مِنْ شَكْوَاكَ حَطّاً
لِسَيِّئَاتِكَ فَإِنَّ الْمَرَضَ لَا أَجْرَ فِيهِ وَ لَكِنَّهُ
يَحُطُّ السَّيِّئَاتِ وَ يَحُتُّهَا حَتَّ الْأَوْرَاقِ وَ
إِنَّمَا الْأَجْرُ فِى الْقَوْلِ بِاللِّسَانِ وَ الْعَمَلِ
بِالْأَيْدِى وَ الْأَقْدَامِ وَ إِنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ
يُدْخِلُ بِصِدْقِ النِّيَّةِ وَ السَّرِيرَةِ الصَّالِحَةِ مَنْ
يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ الْجَنَّةَ
قال الرضى و أقول صدق ع إن المرض لا أجر فيه لأنه ليس من قبيل ما
يستحق عليه العوض لأن العوض يستحق على ما كان فى مقابلة فعل الله
تعالى بالعبد من الآلام و الأمراض و ما يجرى مجرى ذلك و الأجر و
الثواب يستحقان على ما كان فى مقابلة فعل العبد فبينهما فرق قد
بينه ع كما يقتضيه علمه الثاقب و رأيه الصائب .
و
درود خدا بر او به يكى از يارانش كه بيمار بود فرمود : خدا آنچه را
كه از آن شكايت دارى ( بيمارى ) موجب كاستن گناهانت قرار داد ، در
بيمارى پاداشى نيست اما گناهان را از بين مى برد ، آن ها را چونان
برگ پاييزى مى ريزد و همانا پاداش در گفتار به زبان ، و كردار با
دست ها و قدم هاست ، و خداى سبحان به خاطر نيت راست ، و درون پاك ،
هركس از بندگانش را كه بخواهم وارد بهشت خواهد كرد .
مى گويم :
راست گفت امام على [عليه السلام] "
درود خدا بر او باد " كه بيمارى پاداشى ندارد ، بيمارى از چيزهائى
است كه استحقاق عُوُض دارد ، و عوض در برابر رفتار خداوند بزرگ است
نسبت به بندة خود ، در نا ملايمات زندگى و بيمارى ها و همانند آن
ها ، اما اجر و پاداش در برابر كارى است كه بنده انجام مى دهد. پس
بين اين دو تفاوت است كه امام [عليه السلام] آن را با علم نافذ و
رأى رساى خود ، بيان فرمود .
حكمت 43
الگوهاى انسانى
وَ قَالَ عليه السلام: فِى ذِكْرِ خَبَّابِ بْنِ الْأَرَتِّ
يَرْحَمُ اللَّهُ خَبَّابَ بْنَ الْأَرَتِّ فَلَقَدْ أَسْلَمَ
رَاغِباً وَ هَاجَرَ طَائِعاً وَ قَنِعَ بِالْكَفَافِ وَ رَضِيَ
عَنِ اللَّهِ وَ عَاشَ مُجَاهِداً .
در ياد يكى از ياران ،" خباب بن أرت" فرمود : خدا خباب بن أرت را
رحمت كند ، با رغبت مسلمان شد و از روى فرمانبردارى هجرت كرد ، و
با قناعت زندگى گذراند ، و از خدا راضى بود، و مجاهد زندگى كرد.
حكمت 44
ارزش آخرت گرايى
وَ قَالَ عليه السلام: طُوبَى لِمَنْ ذَكَرَ الْمَعَادَ وَ عَمِلَ
لِلْحِسَابِ وَ قَنِعَ بِالْكَفَافِ وَ رَضِيَ عَنِ اللَّهِ .
و
درود خدا بر او ، فرمود : خوشا به حال كسى كه به ياد معاد باشد ،
براى حسابرسى قيامت كار كند ، با قناعت زندگى كند ، و از خدا راضى
باشد.
حكمت 45
راه شناخت مؤمن و منافق
وَ قَالَ عليه السلام: لَوْ ضَرَبْتُ خَيْشُومَ الْمُؤْمِنِ
بِسَيْفِى هَذَا عَلَى أَنْ يُبْغِضَنِى مَا أَبْغَضَنِى وَ لَوْ
صَبَبْتُ الدُّنْيَا بِجَمَّاتِهَا عَلَى الْمُنَافِقِ عَلَى أَنْ
يُحِبَّنِى مَا أَحَبَّنِى وَ ذَلِكَ أَنَّهُ قُضِيَ فَانْقَضَى
عَلَى لِسَانِ النَّبِيِّ الْأُمِّيِّ ص أَنَّهُ قَالَ يَا عَلِيُّ
لَا يُبْغِضُكَ مُؤْمِنٌ وَ لَا يُحِبُّكَ مُنَافِقٌ .
و
درود خدا بر او ، فرمود : اگر با شمشيرم بر بينى مؤمن بزنم كه دشمن
من شود ، با من دشمنى نخواهد كرد ، و اگر تمام دنيا را به منافق
ببخشم تا مرا دوست بدارد ، دوست من نخواهد شد و اين بدان جهت است
كه قضاى الهى جارى شد ، و بر زبان پيامبر اُمى (ص) گذشت كه فرمود :
" اى على ! مؤمن تو را دشمن نگيرد ، و منافق تو را دوست نخواهد
داشت ."
حكمت 46
ارزش پشيمانى و زشتى غرور زدگى
وَ قَالَ عليه السلام: سَيِّئَةٌ تَسُوءُكَ خَيْرٌ عِنْدَ اللَّهِ
مِنْ حَسَنَةٍ تُعْجِبُكَ .
دورد خدا بر او ، فرمود : گناهى كه تو را پشيمان كند بهتر از كار
نيكى است كه تو را به خود پسندى وا دارد.
حكمت 47
شناخت ارزش ها
وَ قَالَ عليه السلام: قَدْرُ الرَّجُلِ عَلَى قَدْرِ هِمَّتِهِ وَ
صِدْقُهُ عَلَى قَدْرِ مُرُوءَتِهِ وَ شَجَاعَتُهُ عَلَى قَدْرِ
أَنَفَتِهِ وَ عِفَّتُهُ عَلَى قَدْرِ غَيْرَتِهِ .
و
درود خدا بر او ، فرمود : ارزش مرد به اندازة همت اوست ، و
راستگويى او به ميزان جوانمردى اش ، و شجاعت او به قدر ننگى است كه
احساس مى كند ، و پاكدامنى او به اندازة غيرت اوست .
حكمت 48
رازدارى و پيروزى
وَ قَالَ عليه السلام: الظَّفَرُ بِالْحَزْمِ وَ الْحَزْمُ
بِإِجَالَةِ الرَّأْيِ وَ الرَّأْيُ بِتَحْصِينِ الْأَسْرَارِ .
و
درود خدا بر او ، فرمود : پيروزى در دور انديشى ، و دور انديشى در
به كار گيرى صحيح انديشه ، و انديشه صحيح به راز دارى است.
حكمت 49
شناخت بزرگوار و پُست فطرت
وَ قَالَ عليه السلام: احْذَرُوا صَوْلَةَ الْكَرِيمِ إِذَا جَاعَ
وَ اللَّئِيمِ إِذَا شَبِعَ .
و
درود خدا بر او ، فرمود : از يورش بزرگوار به هنگام گرسنگى ، و
تهاجم انسان پُست به هنگام سيرى ، بپرهيز.
حكمت 50
راه جذب دلها
وَ قَالَ عليه السلام: قُلُوبُ الرِّجَالِ وَحْشِيَّةٌ فَمَنْ
تَأَلَّفَهَا أَقْبَلَتْ عَلَيْهِ .
و
درود خدا بر او ، فرمود : دل هاى مردم گريزان است ، به كسى روى
آورند كه خوشرويى كند .
| 
